Các khối đá xanh của Stonehenge được tái sử dụng từ một công trình khác

A A A

Ảnh chụp công trình Stonehenge gần Amesbury phía tây nam nước Anh, vào ngày 11 tháng 12 năm 2013 (LEON NEAL/AFP/Getty Images)

Tôi là người đã dẫn đầu nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng Stonehenge có khả năng ban đầu được dựng lên ở Pembrokeshire, xứ Wales, sau đó nó được tháo rời và di chuyển khoảng 180 dặm đến hạt Wiltshire, nước Anh. Điều này nghe có vẻ như một công việc bất khả thi khi không có công nghệ hiện đại, nhưng nếu đúng như thế thì đây cũng không phải là chứng cứ đầu tiên cho thấy người tiền sử Châu Âu biết cách di chuyển một công trình kiến trúc lớn.

Trên khắp lục địa châu Âu, các nhà khảo cổ đang ngày càng khám phá ra nhiều (mặc dù chỉ là một con số nhỏ) cự thạch trước đó đã được sử dụng trong những công trình kiến trúc cổ.

Những công trình kiến trúc được “tái sử dụng” khác

Ví dụ điển hình của một công trình kiến trúc như thế ở bên ngoài Vương quốc Anh là La Table des Marchand, một ngôi mộ thời kỳ Neolithic (đồ đá mới) ở Brittany, nước Pháp, được xây dựng khoảng năm 4000 TCN. Nắp mộ là một khối đá khổng lồ nặng 65 tấn, vốn là đoạn vỡ của một cột đá dài dựng đứng, được mang về từ cách đó 10km (khoảng 6 dặm). Cột đá nguyên thủy có thể có trước ngôi mộ 300 năm (hoặc hơn). Một đoạn khác cũng từ cột đá này đã được gắn vào một ngôi mộ ở Gavrinis, cách đó 5km (khoảng 3 dặm). Cột đá này ban đầu nặng hơn 100 tấn, đây quả là một trong những khối đá lớn nhất đã được di chuyển và dựng lên bởi những người thời kỳ đồ đá mới mà chúng ta từng được biết.

La Table des Marchand. (Myrabella/wikimedia, CC BY-SA 3.0)

La Table des Marchand. (Myrabella/wikimedia, CC BY-SA 3.0)

Một ví dụ khác về một trụ đá đứng được tái sử dụng từ một kiến trúc cự thạch là một trụ đá chạm khắc theo hình dáng con người, được sử dụng làm nắp đậy cho một ngôi mộ khác tại Déhus, Guernsey. Còn có một ngôi mộ cự thạch có tên gọi là La Motte de la Jacquille ở miền tây nước Pháp, được xây dựng bằng cách sắp xếp các viên đá đã được đẽo gọt lại thành một ngôi mộ mới, nhưng chúng ta vẫn chưa biết được là chúng được mang đến từ nơi khác hay được lấy lại từ một phiên bản cũ của ngôi mộ được xây dựng lại ở cùng một chỗ.

Nhiều năm nay các nhà khảo cổ đã biết rằng một số khối đá xanh dolerite của Stonehenge là được tái sử dụng. Hai trong số đó là những rầm đỡ khung cửa được tái sử dụng làm những trụ đá đứng, và hai cái khác có rãnh dọc cho thấy chúng đã từng là một phần của một bức tường gồm những trụ đá đứng lồng vào nhau. Cho đến bây giờ, chúng được cho là những vết tích của việc sử dụng lại nội trong phạm vi Stonehenge, trong khi Stonehenge lần đầu tiên được xây dựng vào khoảng những năm 2900 TCN và được xây dựng lại khoảng thời điểm năm 2500 TCN (tại thời điểm này, những tảng sa thạch lớn “sarsen” đã được dựng lên). Sau đó, nó được xây dựng lại một lần nữa vào khoảng năm 2400 và 2200 TCN.

Tuy nhiên, chúng tôi đã xác định các mỏ đá xanh thực tế đến từ Pembrokeshire, xứ Wales (xuất hiện khoảng 3400 và 3200 TCN). Đây là một thời đại trước khi người tiền sử xây dựng các vòng tròn đá (thường có niên đại từ năm 3000 TCN trở đi) vì vậy chúng tôi cũng nghĩ rằng rất có khả năng là các khối đá xanh ban đầu được dùng cho một công trình khá khác biệt so với di tích vòng tròn đá.

Người ở miền tây nước Anh và Ireland vào thời kỳ Neolithic đã xây dựng những ngôi mộ hành lang đá – Newgrange ở Ireland là ví dụ điển hình nhất. Vì vậy, phải có một ngôi mộ hành lang đá đã được tháo dỡ ở nơi nào đó gần những mỏ đá xanh, và đó là những gì chúng tôi sẽ tìm kiếm trong năm 2016.

Stonehenge – khoảng cách khác thường

Một hội nghị gần đây tại Redondo, Bồ Đào Nha, có chủ đề về những cự thạch thời tiền sử và những “kiến trúc tái sử dụng”, đã cung cấp một thông tin rất thú vị: trong khi một số cự thạch thuộc các di tích ở Bồ Đào Nha và các nơi khác đã được mang từ nguồn của chúng cách đó khoảng ít nhất là 8 km (5 dặm), phần lớn các di tích thời đồ đá mới trên khắp Tây Âu đã được xây dựng ở cách mỏ đá của chúng ít hơn 2-3 km. Vì vậy, Stonehenge là được một ngoại lệ cho nguyên tắc này, bởi vì những tảng đá xanh của nó đã được lấy từ một nơi cách xa khoảng 290km (180 dặm). Điều này lại là một điểm độc đáo nữa của công trình thời tiền sử châu Âu này.

Các tảng đá được di chuyển từ xứ Wales đến Stonehenge bằng cách nào vẫn còn là một điều bí ẩn, nhưng các cuộc khai quật của chúng tôi tại một trong những mỏ đá xứ Wales cho thấy rằng con đường xuất phát từ vỉa đá là quá hẹp nên không thể sử dụng được trục lăn. Thay vào đó, chúng tôi cho rằng những tảng đá nguyên khối đã được chất lên xe trượt bằng gỗ, chêm ở bên dưới là những khúc gỗ và nhánh cây có tác dụng giống như đường ray xe lửa.

Một số nhà khảo cổ học đã suy đoán rằng những tảng đá xanh của Stonehenge được người cổ đại cho là có những tính chất đặc biệt, có thể tạo ra âm vang êm dịu như âm nhạc “cồng chiêng” hay làm đá chữa bệnh, vốn là những điều đã được tìm kiếm từ thời rất xa xưa.

Nhưng chúng tôi nghĩ đến nhiều khả năng rằng các khối đá xanh này được lấy từ các mỏ đá ở gần nhau, trong vòng 2 km tới 3 km (1 dặm đến 2 dặm) và hợp lại với nhau để dựng lên một công trình địa phương ở Pembrokeshire. Phân tích đồng vị strontium trong răng của người được chôn trong khu vực Stonehenge cho thấy, nhiều người trong số họ có những tố chất tương đồng với người trưởng thành ở miền tây nước Anh. Vì vậy, những khối đá có thể đã được đưa đến bởi những người di cư từ xứ Wales, mang theo di tích tổ tiên họ như là một biểu tượng cho lịch sử và danh tính của họ. Phân tích đồng vị Strontium hiện đang được thực hiện trên những người thực sự được chôn cất tại Stonehenge khi các khối đá xanh được dựng lên, và chúng tôi đang chờ đợi kết quả xem chúng có cho thấy một hình ảnh tương tự hay không.

Cũng có khả năng là những khối đá xanh được dựng lên ở đâu đó tại Salisbury Plain trước khi chúng được đưa đến Stonehenge. Ví dụ, một trong những khối đá xanh không bao giờ đến được Stonehenge đã được đào lên vào năm 1801 từ các lớp trên cùng của một gò chôn cất vào thời kỳ đồ đá mới gọi là Boles Barrow, gần Warminster, cũng ở Wiltshire.

Mặc dù ngôi mộ này lần đầu tiên được xây dựng khoảng năm 3700 TCN, nó dường như đã trải qua những thay đổi, và gần đây nhất đã được bổ sung thêm một lớp đá lớn (chủ yếu là đá sa thạch màu xanh và khối đá xanh được nhắc ở trên). Vì vậy, chúng ta không biết chính xác khối đá đã đến đó khi nào, nhưng nó có thể đã được dựng lên để làm dấu cho ngôi mộ trước cả khi các khối đá xanh còn lại được gầy dựng tại Stonehenge.

Cho đến bây giờ chúng ta mới bắt đầu phát hiện được những ngôi mộ có sự xây dựng lại và các cấu trúc cự thạch tái sử dụng đá từ những công trình khác trong các khu vực khác nhau của Tây Âu, khi các nhà khảo cổ bắt đầu xem xét kỹ hơn đến các chi tiết của công trình xây dựng. Nếu chỉ đơn giản là tìm những khối đá phù hợp thì không thể giải thích các địa danh như bãi đá cổ Stonehenge và ngôi mộ Table des Marchand, nhiều khả năng chúng là sự kết hợp từ các khía cạnh của quá khứ mang theo rất nhiều những yếu tố lịch sử trong đó.

Mike Parker Pearson là một giáo sư khảo cổ học tại Đại học London.Bài báo này đã được công bố trước đây trên The Conversation.com

Chia sẻ bài viết này
Share:
Email
Print

Gửi bình luận